Anja Lechner

Tijdens dit concert plaatst Anja Lechner de twee eerste Cellosuites van Johann Sebastian Bach naast muziek uit de vroege geschiedenis en de late bloeiperiode van de viola da gamba - een strijkinstrument vergelijkbaar met de cello, maar met vijf tot zeven snaren, frets en een intiemere klank. Tobias Hume en Carl Friedrich Abel verrijkten het repertoire voor dit instrument elk op hun eigen manier: Hume gaf het een volwaardig solorepertoire, terwijl Abel het een laatste, briljante opleving bezorgde alvorens het grotendeels door de cello werd verdrongen. Naast hun werk blijken ook de cellosuites van Bach, hoewel gecomponeerd voor een ander instrument, de sporen te dragen van de intieme klankwereld van de viola da gamba.

Tobias Hume (ca. 1569-1645)

Een van de belangrijkste pleitbezorgers van de viola da gamba was de Engelse componist Tobias Hume, een officier van beroep die zijn vrije tijd besteedde aan muziek. Hume streed zelfs met zijn tijd- en landgenoot John Dowland over de vraag welk instrument zich het best leende als begeleiding bij zang: Dowland verkoos de luit, terwijl Hume zijn geliefde viola da gamba verdedigde. Humes doel was dan ook om van de viola da gamba een even veelzijdig instrument als de luit te maken, zodat het zich net als de luit als solo- of ensemble-instrument gebruikt kon worden. Zijn verzamelingen The First Part of Ayres (1605) en Captaine Humes Poeticall Musicke (1607) gelden dan ook als belangrijke bron van het solorepertoire voor dit instrument.

Humes gambacomposities op dit programma verschenen in die eerste bundel, een verzameling van 116 dansen en miniaturen die uiteenlopende muzikale karakters uitbeelden, van duistere melancholie tot exuberante frivoliteit. In deze muziek combineert Hume instrumentale beheersing met een aanstekelijke speelsheid en inventieve humor. Zo schreef hij bijvoorbeeld een stuk voor twee spelers op één viola da gamba, waarbij de kleinste gambist bij de grotere op de schoot zou moeten gaan zitten. Illustratief zijn daarnaast ook de experimenten met speeltechnieken: zo bevat Harke, Harke de eerste omschrijving in de muziekgeschiedenis van de col legno-techniek, waarbij de snaren niet met de haren, maar met het hout van de strijkstok bespeeld worden. Verder kenmerkt zijn muziek zich door de improvisatorische stijl en de melodieën die klinken als gezang zonder woorden – al spreken de suggestieve titels vaak al tot de verbeelding.

Johann Sebastian Bach (1685-1750) – Cellosuites nr. 1 & 2

De zes suites voor onbegeleide cello van Johann Sebastian Bach vormen de absolute kern van het repertoire voor cello solo. Bach componeerde deze suites tijdens zijn verblijf aan het hof van Köthen, waar zijn instrumentale werk een bijzondere bloei kende: naast de cellosuites schreef hij in deze periode ook de Brandenburgse concerto’s, de sonates en partita’s voor viool solo en het eerste deel van Das wohltemperierte Klavier. Een van de redenen voor hun populariteit bij uitvoerders is de grote interpretatieve vrijheid: door het gebrek aan strikte speelaanwijzingen kunnen cellisten hun eigen persoonlijkheid sterk laten doorklinken.

De suites worden vaak als een geheel beschouwd omwille van hun parallelle opbouw. Elk van de zes bestaat uit een prelude gevolgd door enkele gestileerde hofdansen (allemande, courante, sarabande, menuet en gigue), die tezamen een grote expressieve variatie bieden. Elk van de dansen volgt de typisch barokke tweeledige structuur, waarbij ieder deel wordt herhaald. Ook hierin krijgt de uitvoerder extra interpretatieve vrijheid: bij de herhaling kan deze immers versieringen toevoegen of andere klemtonen leggen in de muziek. Kenmerkend voor deze suites is bovendien hun ‘imaginaire polyfonie’: het subtiele lijnenspel waarvoor Bachs werk bekend staat kristalliseert in één enkele melodie waarin alle andere stemmen resoneren. In de meeste delen laat Bach weliswaar nog een occasionele twee- of drieklank toe, maar in de Eerste en Tweede cellosuite is het tweede menuet telkens volledig éénstemmig.

Carl Friedrich Abel (1723-1787)

Zo’n anderhalve eeuw nadat Hume de viola da gamba een groot en veelzijdig solorepertoire schonk, kende het instrument een laatste opleving in het werk van de Duitse componist Carl Friedrich Abel. Zijn talent op de viola da gamba erfde hij van zijn vader Christian Ferdinand Abel, die zelf gambist en cellist was aan het hof van Köthen op het moment dat Johann Sebastian Bach daar werkzaam was – mogelijk was hij zelfs de eerste uitvoerder van Bachs cellosuites. Net als zijn vader zou ook Carl Friedrich vooral bekend worden aan de zijde van een Bach. Vanaf 1758 bracht hij het grootste deel van zijn tijd door in Londen, waar hij kamermuzikant was van Queen Charlotte en vanaf 1763 samen met Johann Christian Bach (zoon van) een concertreeks op poten zette. Deze Bach-Abelconcerten hadden een grote invloed op de moderne concertcultuur: ze behoorden tot de eerste concerten die niet georganiseerd werden door de kerk of aristocratie, maar werkten met abonnementen die mensen konden aanschaffen voor zo’n 10-15 concerten per seizoen. Daarbij haalden Bach en Abel vaak stermusici van het Europese vasteland naar Londen: zo kregen veel werken van Joseph Haydn hun Engelse première tijdens deze concertreeksen.

Naast zijn rol als programmator stond Abel tijdens deze concerten ook vaak zelf op de planken. Hij stond bekend als groots gambist en toonde bijna ieder concert zijn kunnen in een solo of concerto. In zijn solo’s, die hij vaak improviseerde, onderzocht hij alle expressieve mogelijkheden van het instrument, met name in zijn adagio’s. Die improvisatorische maar uiterst expressieve stijl is ook herkenbaar in zijn composities, die door hun verfijnde behandeling van het solo-instrument resoneren met Bachs cellosuites. Zo klinkt in de opeenvolging van gebroken akkoorden in het Arpeggio in d de ‘Prelude’ uit Bachs Eerste cellosuite door. Zoals voorspeld in een krantenbericht naar aanleiding van Abels overlijden raakte de viola da gamba nadien in onbruik en ging deze samen met Abel het graf in, maar de klankrijkdom van zijn werk blijft – ook op de cello – springlevend.