Marco Mantovani

Onder de titel Kreislerkreis verzamelt pianist Marco Mantovani tijdens dit concert een imaginaire gemeenschap rond het personage Johannes Kreisler. De rode draad vormt de pianocyclus Kreisleriana die Robert Schumann baseerde op Kreisler, een personage dat sterk aansloot bij zijn eigen romantische gevoelswereld. De acht delen van deze cyclus worden afgewisseld met werken van Bach, Beethoven, Schubert, Kurtág, Holliger en Widmann – stuk voor stuk componisten die net als Schumann zielsverwanten zijn van Kreisler.

Kreisler, Hoffmann en Schumann

De centrale figuur van dit concert is geen componist of muzikant, maar een literair personage: kapelmeester Johannes Kreisler, een personage uit de pen van E.T.A. Hoffmann. Kreisler is misschien wel hét archetype van de romantische kunstenaar. Hij is een buitengewoon getalenteerd musicus met een diepe toewijding aan de grote kunst van Bach en Beethoven, maar zit tegelijkertijd gevangen in een labyrint van innerlijke onrust, twijfels en obsessies, die hem verhinderen om zich volledig artistiek te ontplooien. Zijn naam, afgeleid van het Duitse woord ‘Kreis’ (kring), weerspiegelt de circulaire, dwangmatige aard van zijn denken, die hem vaak in een draaikolk van emotionele en creatieve waanzin stort. In de woorden van Hoffmann klinkt het: “[…] als op een eeuwig woelige zee heen en weer gedreven, scheen hij tevergeefs de haven te zoeken die hem eindelijk die rust en klaarheid moest geven, zonder welke een kunstenaar niets tot stand kan brengen.” Bovenop dat ongedurige karakter komt daarnaast een voortdurend conflict met de buitenwereld. Zoals de typische romanticus zet Kreisler zich af tegen de samenleving – in het bijzonder tegen de oppervlakkige smaak (of zelfs wansmaak) van het grote publiek – en richt hij zich met een religieuze toewijding op de kunst. Kreislers slingerende gemoed vindt zijn weerslag in de fragmentarische vorm van de teksten waarin Hoffmann hem opvoert, zoals de kortverhalen, brieven en muziekkritieken uit de Kreisleriana of zijn gefragmenteerde biografie die in Lebens-Ansichten des Katers Murr wordt afgewisseld met het levensverhaal van een antropomorfe kat.

Robert Schumann, zelf een componist met een uitgesproken literaire inslag, vond in Kreisler een spiegel voor zijn eigen gevoelswereld. Schumann stamde uit een familie van boekhandelaars en uitgevers en liet zich voor zijn muziek graag inspireren door auteurs als Shakespeare, Goethe, Jean Paul, Novalis en E.T.A. Hoffmann. Net zoals Hoffmann in zijn teksten het personage Johannes Kreisler gebruikte als een fictief alter ego, creëerde Schumann in zijn teksten en muziek een literair universum rond verschillende alter ego’s, die de uiteenlopende aspecten van zijn persoonlijkheid weerspiegelen. De belangrijkste daarvan zijn Florestan, die Schumanns gepassioneerde, onstuimige zijde belichaamt, en Eusebius, die eerder beredeneerd en in zichzelf gekeerd is. In pianocycli als de Davidsbündlertänze en Carnaval duidt hij de stukjes aan met deze (en andere) namen om de sfeer te karakteriseren.

In de Kreisleriana kon Schumann deze alter ego’s achterwege laten: het uiteenlopende spectrum van de acht delen uit deze cyclus zit immers volledig vervat in het complexe personage dat Kreisler is. Net als Hoffmanns teksten over Kreisler volgt het werk geen narratieve ontwikkeling, maar is het eerder een fragmentarische karakterstudie van Kreislers (en dus ook Schumanns eigen) veelzijdige persoonlijkheid. Dit uit zich dan ook in enorme contrasten: heldere, lyrische passages wisselen af met stormachtige uitbarstingen. Bovendien wordt de tempoaanduiding van vrijwel elk stuk versterkt door het woord ‘sehr’, wat de expressieve intensiteit onderstreept. In overeenstemming met het zoekende karakter van Kreisler is de muziek fragmentarisch en lijkt ze nooit een stabiel punt van aankomst te bereiken. Zo komt de onstuimige vaart waarmee het zevende stuk (“Sehr rasch”) begint tot stilstand in een statische, serene coda in majeur, die de muziek tot rust zou moeten brengen, maar eerder verwarring dan berusting veroorzaakt. Ook het slotdeel biedt geen uitweg: de speelse dans in mineur ontwikkelt zich niet tot een uitbundige finale, maar loopt uit in een stille neergang in de diepte van het klavier.

Een hedendaagse “Kreislerkreis”

Rond Schumanns Kreisleriana stippelt Marco Mantovani tijdens dit concert een rondreis uit langs componisten uit heden en verleden die verwant zijn aan de geesteswereld van Kreisler en Schumann. De eerste componist in deze fictieve “Kreislerkreis” is Heinz Holliger. Zijn Partita voor piano solo componeerde hij naar eigen zeggen zelfs in een periode waarin hij volledig geobsedeerd was door Schumann, en in het bijzonder diens Kreisleriana. De “Sphynxen für Sch.” uit dit werk verwijzen naar de “Sphinxes” uit Schumanns pianocyclus Carnaval, muzikale cryptogrammen die bol staan van de verwijzingen naar Schumanns leven en werk. Het andere deel op dit programma, “Barcarola”, vertoont dan weer twee literaire invloeden: een gedicht van Hölderlin (Mnemosyne), dat als motto fungeert (“Uns wiegen lassen, wie / Auf schwankem Kahne der See”), en Rimbauds gedicht Bateau ivre. Net als voor Schumann is deze literaire invloed essentieel voor het creatieve proces van Holliger.

Ook Jörg Widmann toont zich in zijn 5 Bruchstücke voor klarinet en piano verwant aan de geest van Kreisler. Niet alleen verwijst de titel naar het fragmentarische, ook de extreme karaktercontrasten die we bij Schumann zagen, keren terug in de drie stukken op dit programma. Zo is het derde deel met zijn langzame klarinettonen en zachte akkoorden uit de binnenkant van de piano bijna een muziek van de stilte, terwijl wilde, energieke uitbarstingen het vierde deel overheersen. Het tweede deel doet dan weer denken aan de oorsprong van Kreislers naam: door de obsessieve herhalingen van de klarinet lijkt de muziek soms haast in cirkeltjes te draaien.

György Kurtág bracht met zijn Hommages à R. Sch. dan weer een expliciete ode aan Schumann en zijn poëtische universum. De titels van de zes delen verwijzen niet alleen naar Kreisler (I), maar ook naar Schumanns alter ego’s Eusebius (II) en Florestan (III). De titel van het laatste deel verwijst naar nog een ander personage: Meister Raro, die in Schumanns universum optreedt als verzoener tussen de serene Eusebius en de bevlogen Florestan. Niet toevallig is dit deel ook een passacaglia, waarin de structurerende kracht van de herhaling en de voortstuwende kracht van de variaties elkaar in evenwicht houden.

Onmisbaar in het universum van Kreisler en Schumann is Ludwig van Beethoven. E.T.A. Hoffmann verkondigde zijn bewondering bij monde van Kreisler in het beroemde essay “Beethovens Instrumentalmusik”. Schumann ging op zijn beurt, net als alle andere componisten die na Beethoven kwamen, zijn leven lang gebukt onder de erfenis van de meester. In zijn teksten liet hij zich met name vol ontzag uit over de overgang tussen het scherzo en de finale van de Vijfde symfonie, die hij omschrijft als een ademloze overgang van een peilloze diepte naar een stralende glorie.

Waar Beethoven voor Schumann een held was, was Franz Schubert eerder een zielsverwant. Schumann ontdekte als tiener Schuberts liederen en vierhandige pianomuziek, en raakte nadien bijzonder gefascineerd door de 8 Variaties in As, D 813 voor piano vierhandig. Schumann omschreef het werk zelfs als een “Tonroman”: de bijna psychologisch aandoende transformaties van het thema deden hem denken aan de evolutie die het hoofdpersonage van Goethes roman Wilhelm Meisters Lehrjahre doormaakt.

Johann Sebastian Bach gold ten slotte voor zowel Schumann als Hoffmann als toonbeeld van muzikale perfectie. Voor Schumann had Bach niet alleen muzikaal, maar ook persoonlijk een bijzondere waarde: in de neerslachtige periodes waardoor hij regelmatig geplaagd werd, vond hij rust in de studie van het contrapunt in Bachs klaviermuziek en koralen. De Goldbergvariaties duiken dan weer op in een komische scène uit Hoffmanns Kreisleriana. Kreisler wordt gevraagd om een mondain feestje op te leuken met enkele variaties op de piano. Het rijke, maar muzikaal weinig ontwikkelde publiek verwacht wat operadeuntjes, maar Kreisler komt aanzetten met Bach. Uit verveling druipt zijn publiek een voor een af, tot Kreisler bij de herneming van de “Aria” eenzaam achter de piano overblijft.

Robbe Beheydt & Marco Mantovani