Quatuor Ébène
22.11.2026 - 20:15
programma
Ludwig van Beethoven (1770-1827)
Strijkkwartet nr. 7 in F, op. 59/1, “Razumovsky”(1808)
I. Allegro
II. Allegretto vivace e sempre scherzando
III. Adagio molto e mesto
IV. Allegro. Thème russe
PAUZE
Strijkkwartet nr. 13 in Bes, op. 130 (1826)
I. Adagio, ma non troppo – Allegro
II. Presto
III. Andante con moto, ma non troppo. Un poco scherzoso
IV. Alla danza tedesca. Allegro assai
V. Cavatina. Adagio molto espressivo
VI. Große Fuge
Einde van het concert: +/- 18:50
biografie
Het Franse Quatuor Ébène werd in 1999 opgericht aan het Conservatoire de Boulogne-Billancourt. Violisten Pierre Colombet en Gabriel Le Magadure zijn er sinds de oprichting bij, altvioliste Marie Chilemme kwam erbij in 2017 en celliste Yuya Okamoto in 2024.
In Frankrijk brak het kwartet door met de Tweede Prijs (in ex aequo zonder Eerste Prijs) op het Concours international de quatuors à cordes de Bordeaux. Een jaar later kwam het onder de internationale aandacht toen het de Eerste Prijs in de categorie strijkkwartet behaalde op de Internationaler Musikwettbewerb des ARD in München.
Sindsdien vestigde het Quatuor Ébène zijn naam als een veelzijdig kwartet dat naast klassieke muziek ook hedendaagse muziek en jazz- en popnummers speelt. Daarbij stond het op vrijwel alle belangrijke internationale podia, waaronder de Philharmonie de Paris, de Elbphilharmonie Hamburg, Konzerthaus Berlin, Wigmore Hall in Londen en Carnegie Hall in New York.
Voor hun muzikale verdiensten werd het Quatuor Ébène onderscheiden met onder meer de Frankfurter Musikpreis in 2019 – als eerste ensemble ooit – en de Musikfest-Preis Bremen in 2026.
In 2020 vierde het kwartet de 250ste verjaardag van Beethoven met het project Beethoven around the world. In het kader van dit project maakte het Quatuor Ébène liveopnames van al Beethovens strijkkwartetten in concertzalen op alle continenten en speelde het tussen 2018 en 2020 meer dan honderd concerten in zo’n twintig landen. Sindsdien behoren de kwartetten tot hun vaste concertrepertoire.
Sinds seizoen 2021-2022 cureert het Quatuor Ébène samen met het Belcea Quartet een concertreeks bij het Wiener Konzerthaus. Daarnaast was het kwartet de afgelopen seizoenen in residentie bij de Philharmonie Luxembourg (2022-2023), Radio Franse (2022-2025) en Beethovenfest Bonn (2026).
toelichting
Wat zou een componist zijn zonder toegewijde uitvoerders? Ludwig van Beethoven had het geluk dat hij tijdens zijn carrière kon rekenen op enkele vaste muzikale partners, die niet alleen zijn muziek met grote toewijding tot leven brachten, maar ook mee richting gaven aan zijn artistieke ontwikkeling. Zijn belangrijkste muzikale partner voor het strijkkwartet was de violist en dirigent Ignaz Schuppanzigh (1776-1830). Schuppanzigh bracht met zijn min of meer vaste ensemble de meeste van Beethovens strijkkwartetten in première en leidde daarnaast ook het concert waarin de Missa Solemnis en de Negende Symfonie voor het eerst klonken. Bovendien speelde Schuppanzigh een cruciale rol in de ontwikkeling van het strijkkwartet. Als een van de eersten bracht hij het genre, dat aanvankelijk vooral in besloten kring werd beoefend, naar de concertzaal. Met zijn kwartet organiseerde hij in 1804-05 een reeks publieke strijkkwartetconcerten, wat zijn kwartet een van de eerste professionele kamerensembles maakte. Net als Beethoven combineerde Schuppanzigh in zijn loopbaan zo de steun van invloedrijke mecenassen met een ondernemingszin die de muziekcultuur vanaf de 19de eeuw zou vormgeven.
Beethoven en Schuppanzigh leerden elkaar vermoedelijk rond 1794 kennen tijdens informele kwartetconcerten die elke vrijdagochtend plaatsvonden in het huis van prins Karl von Lichnowsky, een van Beethovens belangrijkste beschermheren. Hun samenwerking kreeg echter pas echt vorm in het paleis van een andere Weense edelman: Joseph Franz von Lobkowitz, de opdrachtgever van Beethovens eerste strijkkwartetten. Lobkowitz was een enorm muziekliefhebber en hield naast een privéorkest ook het kwartet van Schuppanzigh in dienst. Dankzij zijn steun kon Beethoven uitgebreid met het ensemble werken aan zijn eerstelingen in het genre. Dat wierp zijn vruchten af: Beethoven voltooide zijn kwartetten al rond 1800, maar na de werksessies met de uitvoerders herwerkte hij de eerste drie nog grondig. Die revisies veranderden weinig aan de grote lijnen, maar zitten vooral in de details. De samenwerking met Schuppanzighs kwartet bood Beethoven zo de ruimte om zijn nieuwe muzikale taal tot in de kleinste nuances te ontwikkelen.
Ook voor zijn volgende reeks kwartetten, op. 59, kon Beethoven op Schuppanzigh rekenen. Zijn ensemble was vanaf 1806 in dienst als huiskwartet van graaf Andreas Razumovsky, de Russische ambassadeur in Wenen. Mogelijk kwam de opdracht voor de drie kwartetten dan ook minstens zoveel van Schuppanzigh als van Razumovsky zelf. In deze werken uit Beethovens middenperiode verlegde hij de grenzen van het genre: de schaal werd groter, het muzikale denken uitgesproken symfonisch en de technische eisen bijzonder hoog. Zonder de toewijding van Schuppanzighs ensemble van professionele virtuozen waren de uitgebreide solistische passages en het complexe samenspel in deze werken wellicht ondenkbaar geweest. Deze nieuwe kwartetstijl weerspiegelt bovendien net zo goed Beethovens eigen muzikale ontwikkeling als de verschuiving naar de concertzaal die Schuppanzigh had voltrokken.
Toen het paleis van Razumovsky in 1814 in vlammen opging, verloor Schuppanzigh zijn vaste mecenaat en trok hij naar Sint-Petersburg. Daar promootte hij Beethovens muziek van 1816 tot 1823, tot hij terugkeerde naar Wenen en zijn reeks publieke kwartetconcerten hervatte. Zo kon hij bij Beethovens laatste kwartetten opnieuw nauw betrokken zijn: vier van de vijf late kwartetten, waarvan één postuum, werden door het Schuppanzighkwartet in première gebracht. Mogelijk speelde Schuppanzigh bovendien een rol in de aanleiding ervan. De opdracht voor de eerste drie late kwartetten kwam immers van Nikolaj Galitzin, een Russische prins uit Sint-Petersburg, die Schuppanzigh er ongetwijfeld aan het werk had gehoord. Ondanks enkele spanningen door de moeilijke ontvangst van zijn latere kwartetten bleef Schuppanzigh voor Beethoven ook bij zijn meest radicale werken een belangrijke muzikale vertrouweling.
Strijkkwartet nr. 7 in F, op. 59/1
Het Strijkkwartet nr. 7 in F is het eerste van de kwartetten voor graaf Razumovsky. Met zijn duur van meer dan 40 minuten (tegenover de kleine 25 minuten van zijn eerste kwartetverzameling) en het uitgebreide technische repertoire is het ook het duidelijkste voorbeeld van de symfonische stijl die Beethoven in deze verzameling ambieert.
Het symfonische denken spreekt vooral uit het openingsdeel. Het breedvoerige thema in de cello, begeleid door stuwende akkoorden van de andere instrumenten, doet zelfs enigszins denken aan de “Eroica”-Symfonie die Beethoven enkele jaren eerder componeerde. Ook later in het deel volgen grootse klankeffecten, al blijft de sfeer iets gematigder en minder dramatisch dan de symfonieën uit deze periode.
Het tweede deel is een uiterst origineel scherzo, gekenmerkt door kloppende ritmes en verrassende harmonische wendingen. In het plechtig treurende derde deel laat Beethoven de dramatiek vooral voortkomen uit de grootse sonoriteiten van het kwartet. Het deel gaat rechtstreeks over in de finale, die stilistisch luchtiger is dan de voorgaande delen. Dat was een toegift aan de opdrachtgever: Razumovsky had Beethoven immers gevraagd om zich te baseren op de melodie van een Russisch volksliedje, dat hier inderdaad als het levendige hoofdthema dient.
Strijkkwartet nr. 13 in Bes, op. 130
Het Strijkkwartet nr. 13 in Bes ontstond in 1826 en is een van de drie late kwartetten opgedragen aan prins Nikolaj Galitzin. Beethoven vat er de veelzijdigheid van zijn late stijl in samen: een monumentaal openings- en slotdeel omkaderen vier kortere, toegankelijkere bewegingen, gekenmerkt door dansante ritmes en verstilde lyriek. Het openingsdeel is een grillige zoektocht waarin voortdurende wisselingen in tempo en karakter de muzikale samenhang op de proef stellen.
Daarop volgen drie zeer korte bewegingen: een speels Presto, een Andante dat melancholie en lichtheid meesterlijk combineert en het Alla danza tedesca, een eenvoudige volksdans. Het iets langere Cavatina wordt beschouwd als een van Beethovens meest ontroerende delen: een verstilde melodie wint gaandeweg aan intensiteit en mondt uit in een haast vergeestelijkt slot.
De Große Fuge tenslotte is het oorspronkelijke slotdeel van het kwartet. Zoals de titel suggereert is het een monumentale fuga die met haar ritmische complexiteit, experimentele harmonieën en gelaagde structuur de grenzen van het genre openbreekt. In tegenstelling tot de enthousiast onthaalde middendelen stuitte deze finale tijdens de première op onbegrip. Op aanraden van zijn uitgever besloot Beethoven daarom de finale te vervangen door een dansante beweging in een veel lichtere stijl: de Große Fuge liet hij dan maar als apart werk publiceren. Allicht zullen we nooit weten of die nieuwe of de oorspronkelijke finale het best Beethovens uiteindelijke intenties weerspiegelt, maar met de Große Fuge als slot van dit concert kan de luisteraar nog een laatste keer ontdekken hoe vernieuwend Beethovens muziek blijft klinken.