Quatuor Ébène
20.11.2026 - 20:15
programma
Ludwig van Beethoven (1770-1827)
Strijkkwartet nr. 1 in F, op. 18/1 (1798-1800)
I. Allegro con brio
II. Adagio affettuoso ed appassionato
III. Scherzo: Allegro molto – Trio
IV. Allegro
Strijkkwartet nr. 10 in Es, op. 74, “Harfenquartett” (1809)
I. Poco adagio - Allegro
II. Adagio ma non troppo
III. Presto
IV. Allegretto con variazioni
PAUZE
Strijkkwartet nr. 9 in C, op. 59/3, “Razumovsky” (1808)
I. Andante con moto – Allegro vivace
II. Andante con moto quasi allegretto
III. Menuetto (Grazioso)
IV. Allegro molto
Einde van het concert: +/- 22:15
biografie
Het Franse Quatuor Ébène werd in 1999 opgericht aan het Conservatoire de Boulogne-Billancourt. Violisten Pierre Colombet en Gabriel Le Magadure zijn er sinds de oprichting bij, altvioliste Marie Chilemme kwam erbij in 2017 en celliste Yuya Okamoto in 2024.
In Frankrijk brak het kwartet door met de Tweede Prijs (in ex aequo zonder Eerste Prijs) op het Concours international de quatuors à cordes de Bordeaux. Een jaar later kwam het onder de internationale aandacht toen het de Eerste Prijs in de categorie strijkkwartet behaalde op de Internationaler Musikwettbewerb des ARD in München.
Sindsdien vestigde het Quatuor Ébène zijn naam als een veelzijdig kwartet dat naast klassieke muziek ook hedendaagse muziek en jazz- en popnummers speelt. Daarbij stond het op vrijwel alle belangrijke internationale podia, waaronder de Philharmonie de Paris, de Elbphilharmonie Hamburg, Konzerthaus Berlin, Wigmore Hall in Londen en Carnegie Hall in New York.
Voor hun muzikale verdiensten werd het Quatuor Ébène onderscheiden met onder meer de Frankfurter Musikpreis in 2019 – als eerste ensemble ooit – en de Musikfest-Preis Bremen in 2026.
In 2020 vierde het kwartet de 250ste verjaardag van Beethoven met het project Beethoven around the world. In het kader van dit project maakte het Quatuor Ébène liveopnames van al Beethovens strijkkwartetten in concertzalen op alle continenten en speelde het tussen 2018 en 2020 meer dan honderd concerten in zo’n twintig landen. Sindsdien behoren de kwartetten tot hun vaste concertrepertoire.
Sinds seizoen 2021-2022 cureert het Quatuor Ébène samen met het Belcea Quartet een concertreeks bij het Wiener Konzerthaus. Daarnaast was het kwartet de afgelopen seizoenen in residentie bij de Philharmonie Luxembourg (2022-2023), Radio Franse (2022-2025) en Beethovenfest Bonn (2026).
toelichting
Tijdens dit eerste concert brengt het Quatuor Ébène drie kwartetten die verschillende fases van Beethovens ontwikkeling belichten: het vroege Strijkkwartet nr. 1 in F en twee werken uit zijn middenperiode, het Strijkkwartet nr. 10 in Es en het Strijkkwartet nr. 9 in C. Om te begrijpen wat het voor Beethoven betekende om zijn eerste strijkkwartet te componeren en welke bijdrage hij leverde aan de verdere ontwikkeling van het genre, is het zinvol om stil te staan bij de geschiedenis van het strijkkwartet en de positie die het aan het einde van de 18de eeuw had verworven.
Het strijkkwartet omstreeks 1800
In de tweede helft van de 18de eeuw ontwikkelde het strijkkwartet zich in sneltempo tot het meest prestigieuze genre binnen de kamermuziek. Opmerkelijk genoeg gebeurde dat schijnbaar uit het niets: als genre heeft het immers geen duidelijke voorloper. In de barokperiode bestond er weliswaar al instrumentale kamermuziek voor een kleine bezetting, maar die werd vrijwel altijd begeleid door het klavecimbel. Het dichtst in de buurt komen nog vierstemmige symfonieën voor strijkorkest, die incidenteel ook door solisten konden worden uitgevoerd. Veel vroege voorbeelden van muziek voor het strijkkwartet vertonen dan ook een stijl die dicht aanleunt bij orkestmuziek: de violen voeren de melodie, terwijl altviool en cello vooral een begeleidende rol vervullen.
De belangrijkste bijdrage aan de ontwikkeling van het genre kwam van Joseph Haydn (1732-1809), die dan ook de titel van ‘vader van het strijkkwartet’ krijgt toegedicht. Vanaf zijn eerste kwartetten uit de jaren 1750 liet hij de orkestrale stijl geleidelijk aan los en vertrok hij steeds nadrukkelijker vanuit de mogelijkheden van het kwartet zelf. De vier instrumenten werden gelijkwaardige gesprekspartners die met elkaar in dialoog treden, zonder vaste rolverdeling. In een transparante en verfijnde textuur kon voortaan elk instrument zijn eigen bijdrage leveren aan het geheel. Daarnaast vestigde Haydn de typische vierdelige structuur als norm: een snel openingsdeel, een langzame beweging, een menuet of scherzo en een levendige finale.
Al snel golden de 68 kwartetten die Haydn componeerde dan ook als dé absolute norm waar andere componisten zich op gingen oriënteren. Zo droeg Wolfgang Amadeus Mozart zijn bekendste reeks kwartetten, de ‘Haydnkwartetten’ (nrs. 14-19), aan de grootmeester op. Minstens vijftien andere componisten in en rond Wenen volgden tussen 1784 en Haydns dood zijn voorbeeld: ook zij verbonden hun naam aan Haydns prestige door hun strijkkwartetten aan hem op te dragen. Als genre had het strijkkwartet inmiddels namelijk een groot aanzien gekregen. Doordat de vier strijkinstrumenten qua klankkleur zo dicht bij elkaar liggen, kunnen componisten niet terugvallen op grote klankeffecten en moeten ze al hun inventiviteit aanwenden om de muziek voor zich te laten spreken. Rond 1800 gold het componeren van een strijkkwartet dan ook als een belangrijke toetssteen van het technische vakmanschap en de muzikale maturiteit van elke ambitieuze componist.
Het hoeft dus niet te verbazen dat de jonge Ludwig van Beethoven zich tot Haydn richtte toen hij in Wenen zijn naam wilde vestigen als componist. De twee hadden elkaar leren kennen toen Haydn Beethovens geboortestad Bonn aandeed tijdens zijn eerste reis naar Londen in 1790. Enkele jaren later trok Beethoven naar Wenen om bij Haydn in de leer te gaan. Hun samenwerking als leraar en leerling duurde uiteindelijk iets meer dan een jaar. In die periode kreeg Beethoven les in contrapunt en kon hij van dichtbij kennismaken met Haydns werkwijze tijdens de compositie van zijn strijkkwartetten. De invloed van Haydn is dan ook duidelijk herkenbaar in Beethovens eerste zes kwartetten, die tussen 1798 en 1800 ontstonden.
Bovendien hing de schaduw van Haydn vrij letterlijk boven Beethovens eerste kwartetproject. Beethoven componeerde zijn eerste zes strijkkwartetten immers in opdracht van de Boheemse prins Joseph Franz von Lobkowitz, die op hetzelfde moment ook een reeks kwartetten bij Joseph Haydn bestelde. Door andere verplichtingen en een tanende gezondheid voltooide Haydn uiteindelijk slechts twee van die werken. Beethoven daarentegen vervulde zijn opdracht met glans. Het is een bijzonder symbolisch moment: terwijl Haydn stilaan het einde van zijn carrière naderde, nam Beethoven stilaan de fakkel over als de componist die het strijkkwartet verder zou openbreken en herdefiniëren. Zijn kwartetten zouden op hun beurt uitgroeien tot nieuwe ijkpunten voor generaties componisten en zouden het genre tot ver in de 19de en 20ste eeuw blijven bepalen.
Strijkkwartet nr. 1 in F, op. 18/1
Het Strijkkwartet nr. 1 in F laat nog duidelijke invloeden van Haydn horen, maar toont tegelijk al Beethovens eigen muzikale persoonlijkheid. Chronologisch was het waarschijnlijk het tweede strijkkwartet dat Beethoven componeerde, maar hij liet het bewust als eerste deel van de verzameling uitgeven. Waarschijnlijk fungeerde het werk voor hem dan ook als visitekaartje bij zijn entree in het genre.
Net als in elk van de kwartetten van op. 18 positioneert Beethoven zich duidelijk in de traditie van Haydn en Mozart, maar legt hij toch ook al enkele eigen accenten. Dat is goed te horen in het openingsdeel. De speelse sfeer en levendige dialoog tussen de instrumenten sluiten aan bij Haydn, maar de alomtegenwoordigheid van het krachtige beginmotief doorheen de hele beweging is typisch Beethoven.
Het langzame tweede deel ademt een heel andere sfeer. Volgens een hardnekkige anekdote liet Beethoven zich hiervoor inspireren door de grafscène uit Shakespeares Romeo and Juliet. Of dat klopt, staat ter discussie, maar de klaaglijke melodie en de ingetogen dramatiek maken die wel associatie bijzonder treffend. In tegenstelling tot het typische menuet bij Haydn kiest Beethoven als derde deel voor een scherzo, maar in de speelse sfeer en ritmische onvoorspelbaarheid klinken echo’s van zijn leermeester. De finale sluit af met een onstuimige opeenvolging van onnavolgbaar snelle loopjes en lyrische passages.
Strijkkwartet nr. 10 in Es, op. 74, “Harfenquartett”
De twee andere kwartetten op het programma dateren uit Beethovens middenperiode, waarin hij zijn klassieke wortels steeds meer loslaat en tot een eigen stijlidioom komt. Veel werken uit deze periode worden gekenmerkt door een heroïsche en dramatische sfeer, maar in het Strijkkwartet nr. 10 in Es laat Beethoven zich meer van zijn intieme en lyrische kant horen. Daardoor klinkt het op het eerste gehoor traditioneler dan andere werken uit deze periode, maar tegelijk experimenteert Beethoven hier volop met de sonoriteit van het strijkkwartet. Daarmee bouwt hij voort op een ontwikkeling die Haydn had ingezet: de klankmogelijkheden van het strijkkwartet verder onderzoeken en de vier instrumenten op steeds inventievere manieren met elkaar laten samenspelen.
Dat onderzoek is meteen hoorbaar in het openingsdeel, waaraan het kwartet zijn bijnaam “Harfenquartett” dankt. Beethoven laat motieven uit het hoofdthema herhaaldelijk terugkeren in pizzicato, waarbij de snaren net als op een harp met de vingers geplukt worden in plaats van gestreken. Ook in de volgende delen verschuift de aandacht geregeld van melodische ontwikkeling naar variaties in klankkleur en textuur. Zo keert de lyrische melodie van het langzame tweede deel telkens terug tegen een andere achtergrond, terwijl de finale een variatiereeks is met de focus op textuurcontrasten. Alleen in het scherzo duikt de dramatische Beethoven op: het dreigende kopmotief vertoont opvallende gelijkenissen met dat van zijn Vijfde symfonie.
Strijkkwartet nr. 9 in C, op. 59/3, “Razumovsky”
Beethoven componeerde het Strijkkwartet nr. 9 in C samen met twee andere kwartetten in opdracht van graaf Andrej Razumovsky, de Russische ambassadeur in Wenen. Het werk klinkt veel heroïscher en extraverter dan het Harpenkwartet: vooral het eerste en laatste deel hebben een bijna symfonische allure.
Toch blijft de invloed van Haydn en Mozart duidelijk hoorbaar, zoals meteen blijkt uit het openingsdeel. De onbestemde, zwervende harmonieën van de langzame inleiding doen onvermijdelijk denken aan Mozarts “Dissonantenkwartet”. Net als bij Mozart staat die inleiding los van de rest van de beweging: het lijkt vooral bedoeld om de spanning zo veel mogelijk uit te rekken voordat het krachtige Do groot van het hoofdthema zich manifesteert.
De dramatiek van dit openingsdeel contrasteert ook met de eerder introverte middendelen. In de langzame beweging wordt een zachte, weemoedige melodie begeleid door diepe pizzicatonoten van de cello; een bijzonder klankkleureffect. In het derde deel, een menuet, overheerst de melodische elegantie.
De symfonische allures keren echter terug in de finale, waarin de vier instrumenten achtereenvolgens een thema inzetten als in een fuga. Een strikte fuga is het evenwel niet; Beethoven gebruikt deze techniek eerder voor de ritmische vaart die eruit ontstaat. Dat perpetuum mobile doet denken aan de finales van Haydn, terwijl de vrije omgang met de fuga mogelijk geïnspireerd is door Mozarts Jupitersymfonie.